Steun ons en help Nederland vooruit

woensdag 4 december 2019

Oekraïne: de eenzame weg naar vrede en democratie

Eind oktober 2019 is een delegatie van D66 naar Oekraïne afgereisd voor een  fact finding missie, een initiatief van de werkgroep Oost-Europa (thema-afdeling Internationale Samenwerking) en uitgevoerd in samenwerking met D66 Internationaal / IDI (Internationaal Democratisch Initiatief).

De reis stond niet op zichzelf en is onderdeel van een bredere agenda binnen de thema-afdeling om het Europees Nabuurschap en het Oostelijk Partnerschap in het bijzonder beter op de kaart te zetten binnen de partij. Dit project sluit daarnaast aan op evenementen die gedurende 2019 zijn georganiseerd in Nederland, zoals filmvertoningen, paneldiscussies en informele uitwisselingen met experts.

Oekraïne heeft in 2019 een nieuwe president en een nieuw parlement (Rada) gekozen waarin de Servant of the People partij van President Volodymyr Zelensky een ruime meerderheid behaald heeft met 254 van de 450 zetels. Waar staat de nieuwe regering in de hervormingsagenda, de oorlog in het oosten van het land, de conflictoplossing daarvan, Europese integratie, taal politiek, corruptie bestrijding, juridische hervormingen en vele andere onderwerpen. Veel reden dus om de antennes uit te steken in het op een na grootste land van Europa en met een breed scala aan actoren en stakeholders in de politiek, het maatschappelijk middenveld en jongeren organisaties te spreken. En een training te verzorgen voor liberale en Europees georiënteerde jongeren.

Turbo hervormingen

Uiteraard kon een gesprek met de winnaar van de verkiezingen niet ontbreken: Servant of the People, vernoemd naar de populaire TV-serie waarin President Volodymyr Zelensky de hoofdrol speelt. Welk land ter wereld kiest een President die in zijn eigen tv-serie een President speelt die als politieke outsider (onderwijzer) met een verfrissend idee in die rol gekozen wordt? Het gebeurt in Oekraïne. Het script van de serie in realiteit gedupliceerd.

Met verschillende parlementariërs en kaderleden spreken we op het fractie kantoor in het parlement over diverse onderwerpen, met name over de ambitieuze hervormingsagenda van de nieuwe regering. We spreken ook met de nieuwe liberale en Europees georiënteerde partij Holos (Voice) geleid door Svyatoslav Vakarchuk, bekend als zanger van de populaire band Okean. Zij zijn met 20 parlementariërs de vijfde grote fractie.

Waar de regering aan “turbo hervormingen” wil doen zijn anderen daar wat terughoudend in: ja, men steunt over het algemeen de ideeën achter de hervormingen maar vindt de wetsvoorstellen onzorgvuldig in elkaar steken, te gehaast. De regeringspartij benadert dit als een iteratief proces: de foutjes of onvolledigheden worden achteraf wel gerepareerd. Men wil het momentum vasthouden. De ambitieuze hervormingsdrift is aanstekelijk, is bemoedigend, maar vormt ook een risico. Niet alleen qua wetgevingskwaliteit, maar ook dat kritische geluiden gebagatelliseerd worden (“dat fixen we later wel”). Dit kan het draagvlak en krediet bij belanghebbenden en de bevolking ondermijnen wat als een boomerang terug kan komen via maatschappelijke onrust.

Gesprek met afgevaardigden van regeringspartij Servant Of The People in Oekraïne

Politieke partijen

Wat opvalt in Oekraïne is dat partijen veel van naam veranderen, splitsen, samengaan of dat ze komen en gaan met een centrale persoonlijkheid waardoor het politieke landschap voor buitenstaanders lastig te volgen is. Slechts enkele fracties in de huidige Rada zijn actief onder dezelfde naam als in de vorige termijn. Er is een onderontwikkeld partijsysteem, met weinig aandacht voor de ontwikkeling van partij structuur en manifesten.

Het een komt door het ander: doordat partijen veelal als vehikel van een persoonlijkheid dienen wordt er weinig aandacht geschonken aan het opbouwen van de partijorganisatie en een coherente ideologie. Door het gebrek aan die organisatie implodeert een partij ook snel zodra de spil wegvalt.

Wantrouwen jegens politieke partijen in het algemeen is wijdverbreid in Oekraïne, wat een erfenis van de Sovjet-Unie is. Zelfs vertegenwoordigers van de regeringspartij Servant of the People zijn er open over dat hun positie bestaat bij gratie van wijdverbreid vertrouwen in Zelensky als persoon, en niet zozeer dankzij vertrouwdheid met de politieke partij. De noodzaak tot het ontwikkelen van een visie dan wel partijprogramma is alomtegenwoordig, wellicht met hulp van politieke trainingen van West-Europese partners.

Corruptie

Corruptie is in Oekraïne een dermate groot probleem dat het wezenlijke vooruitgang op bijna ieder beleidsterrein ondermijnt. Dit betekent dat de regeringspartij, ondanks een grote meerderheid van de parlementszetels en het presidentschap, slechts beperkte politieke macht en bewegingsruimte heeft ondanks ambitieuze beloftes zoals de-oligarchisatie. Hervormingen in Oekraïne zijn grotendeels afhankelijk van het succes van de strijd tegen corruptie. Ook bij een privatisering van de economie en een landhervorming (verkoop van landbouwareaal) bestaat het gevaar van een herhaling van de jaren 90 en een versterking van de oligarchie.

Privatbank en Kolomoisky

Die oligarchie heeft ook dominante media spelers in handen, wat een behendig instrument kan zijn om de bevolking te bespelen en de regering onder druk te zetten wanneer overheidsmaatregelen zoals in de anti-corruptie agenda een oligarch niet zint. Een actueel voorbeeld is het Privatbank schandaal: door grootschalige fraude zijn miljarden dollars uit de bank weggesluisd naar bedrijven die eigendom zijn van de twee (ex) grootaandeelhouders, oligarch Ihor Kolomoisky en zijn zakenpartner Hennadiy Boholubov. De bank is eind 2016 genationaliseerd, en het IMF heeft Oekraïne onder druk gezet de verdwenen miljarden te verhalen op Kolomoisky.

De nieuwe regering heeft signalen afgegeven dat het een compromis zoekt met Kolomoisky hierover en het mogelijk gedeeltelijk teruggeven van de bank. Kolomoisky zou president Zelensky financieel hebben gesteund in de campagne alsmede andere zakelijke relaties met hem hebben zoals de tv serie. Om druk op de regering te houden heeft het IMF gedreigd de eerstvolgende tranche van 4 tot 8 miljard dollar in de ijskast te zetten als de regering stappen onderneemt om Kolomoisky tegemoet te komen. De druk op de regering wordt ook aan de andere kant opgevoerd: de oligarch controleert via zijn media groep acht tv stations en verschillende populaire nieuwssites waarmee hij de publieke kan opinie bespelen. Door zijn bezit in de industrie kan hij grote groepen mensen betaald mobiliseren voor protestacties.

Conflicten en geopolitieke houdgreep

De proxy-oorlog in de Oost-Oekraïense Donbas waar dagelijks gewonden en doden te betreuren zijn staat de ontwikkeling van Oekraïne naar een normale democratie in de weg. Deze oorlog raakt direct aan nationale veiligheid, eer en identiteit (soeverein van voormalige kolonisator Rusland zijn). Dit leidt af van de ontwikkeling in andere zeer belangrijke dossiers in het land zoals economie, huisvesting, wegen, zorg, onderwijs etc. Het kost het land geld, dat het eigenlijk niet heeft. De president is mede gekozen door vrede in het oosten te “beloven”, een riskante kiezersbelofte.

Zonder oplossing voor dit probleem blijft Oekraïne een onaantrekkelijk land voor grote buitenlandse investeringen (want gebrek aan vrede en stabiliteit) en voor aansluiting bij de NAVO en EU. Deze geopolitieke patstelling wordt gevoed vanuit Rusland. De algemene mening in Oekraïne is dat het ook in Ruslands belang is de stabiliteit van Oekraïne te ondermijnen, juist omdat dit de westerse toenadering en ontwikkeling frustreert. De meerderheid van de Oekraïners zou een einde aan de oorlog willen zien, eventueel met concessies, maar details over vormen van zelfbestuur van de Donbas regio en de berechting van de militanten leiden tot verdeeldheid.

Vrede in Oekraïne

Steinmeier Formule

Een illustratie van de gevoeligheden in de maatschappij hierover deed zich begin oktober voor. In een poging de impasse rond het Minsk-II akkoord te doorbreken kondigde President Zelensky aan dat hij de Steinmeier Formula ondertekend heeft. Deze “formule” uit 2016 is vernoemd naar de voormalige Duitse minister van Buitenlandse Zaken, en beschrijft een roadmap naar vrede met de door Rusland gesponsorde militanten in het oosten. Het vult kort gezegd de volgorde in van de stappen die in de haastig in elkaar gezette Minsk akkoorden staan, zoals de regionale verkiezingen, terugtrekking van troepen en wapens, controle over de buitenlandse grens en de bestuurlijke status van de regio’s. Toch laat ook deze formule ruimte voor vrije interpretatie. De woede onder Oekraïense burgers over de Steinmeier Formule was groot, door het gevoel van capitulatie aan Moskou.

Ook de gas agenda speelt een rol in de geopolitieke tang die Rusland voor Oekraïne heeft geconstrueerd: Oekraïne is een belangrijk transit land voor Russisch gas naar EU lidstaten. Deze transit levert Oekraïne jaarlijks enkele miljarden aan staatsinkomsten op die het broodnodig heeft. De afgelopen jaren heeft het Russische Gazprom twee alternatieve routes aangelegd om gas buiten Oekraïne om aan EU klanten te leveren: 1) TurkStream via de Zwarte Zee naar het Europese deel van Turkije en 2) een tweede NordStream pijp vanaf St Petersburg naar Noord-Duitsland via de Oostzee. Deze laatste is nog niet af door procedurele vertragingen in de territoriale wateren van diverse landen. Aankomende winter moet er een nieuwe transit overeenkomst worden gesloten tussen Gazprom en het Oekraïense Naftogaz. De inzet van Gazprom is erop gericht veel minder gas door Oekraïne te vervoeren. Wat een pijnlijk gat in de Oekraïense begroting zal slaan.

Krim

De positie en onderdrukking van Krim-Tataren op de in 2014 illegaal door Rusland geannexeerde Krim is een onderbelicht aspect en verdient veel meer aandacht in ons land. Het schiereiland komt af en toe nog wel in het nieuws zoals recent met de weergave van grenzen in digitale kaarten, maar het gaat zelden over de dramatisch verslechterde mensenrechtensituatie van de minderheden op het schiereiland als gevolg van de Russische annexatie.

We spraken in Kyiv met een aantal vertegenwoordigers van de Mejlis, het officiële politieke orgaan van de Krim-Tataren, dat sinds 1991 bestaat en een legale status kent in Oekraïne. Als vertegenwoordigend orgaan van de Krim-Tataren zoekt de Mejlis geen onafhankelijkheid, maar wel erkenning van politieke en (culturele) minderheidsrechten van de gemeenschap, binnen de Oekraïense staat. Aan tafel zaten onder meer voorzitter Refat Chubarov en de voormalige voorzitter en geprezen Sovjet dissident Moestafa Dzjemilev (thans lid van het Oekraïense parlement) die vele jaren in de Sovjet goelag heeft doorgebracht. In 2016 is er een Russische aanklacht tegen hem ingediend op grond van het “ondermijnen van de Russische staat en terrorisme”. De wrange en pijnlijke ironie van zijn decennialange inzet voor de Krim-Tataarse zaak en hun mensenrechten: terug bij af.

Krim-Tataren in Kyiv

Collaboreren of verboden worden

De Russische autoriteiten hebben de Mejlis tot extremistische (en dus verboden) organisatie verklaard, wat gelijk staat aan terreurorganisatie, nadat zij in 2016 een verklaring weigerde te ondertekenen waarmee ze de annexatie door Rusland zouden erkennen. Als gevolg daarvan zijn alle direct betrokkenen bij de Mejlis vogelvrij verklaard en een aantal net als Dzjemilev strafrechtelijk vervolgd. Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag heeft de Russische autoriteiten bevolen dit terug te draaien, wat tot op heden geen navolging heeft gehad.

Onder Oekraïens gezag genoten de Krim-Tataren politieke, culturele en taal rechten en vrijheid. De in de jaren 40 gedeporteerde Krim-Tataren en hun nazaten werden toegestaan terug te keren naar hun bakermat. Een voortzetting van beleid in de laatste Sovjet jaren. Maar sinds 2014 zijn circa 30.000 van de ruim 300.000 Krim-Tataren juist hun geboortegrond ontvlucht, gedreven door onderdrukking en intimidatie.

Repressie

Dissidente geluiden zoals het uiten van sympathie met Oekraïne worden niet getolereerd, waarvoor honderden Krim-Tataren inmiddels zijn vervolgd. Tientallen zijn verdwenen wat door de VN Mensenrechten Monitoring Missie is vastgesteld. Velen zijn tot jarenlange celstraffen veroordeeld als het al tot een rechtszaak is gekomen, vaak onder valse voorwendselen en gekoppeld aan “terrorisme”. Vlak na deze reis zijn zes Krim-Tataren zonder bewijs tot lange celstraffen van 7 tot 19 jaar veroordeeld voor zogenaamde betrokkenheid bij een pan-Islamitische groep die door Rusland zonder enige aanwijzing op een terreurlijst is gezet.

Tien van de 33 leden van de Mejlis zijn de Krim ontvlucht en kunnen niet meer terug, ook niet om familieleden te begraven of bezoeken, wat ook geldt voor veel Tataren die nog op de Krim verblijven: zij kunnen niet naar hun familie of vrienden in andere delen van Oekraïne. Daarnaast is er op de Krim een actief beleid tot omvolking van het schiereiland door de gedirigeerde en massale immigratie van Russen die geen enkele historische- of familieband met het gebied hebben. Dit is door de VN Secretaris Generaal in strijd met de internationale rechtsorde genoemd.

Naar de toekomst toe zijn de Krim-Tataren gelaten en negatief: er is geen hoop op normalisatie van hun leefomstandigheden, de mensenrechtelijke situatie etc. op de Krim onder Russisch gezag. Ze zien geen toekomst op de Krim zonder bevrijding. De enige positieve noot die er klinkt is de verbeterde opname van de Krim-Tataren in de Oekraïense politieke elite sinds de annexatie. Men signaleert een verslapte aandacht voor het “Krim probleem” in het Westen. Een langzaam “vergeten” probleem: er is door Rusland een fait accompli gecreëerd, waar niemand meer een passend antwoord op heeft, een te lastig obstakel voor sommige leiders die liever de relaties met het Kremlin willen normaliseren. Maar waar mensenrechten grof gebruuskeerd worden. Europese waarden.

Raad van Europa

Het opheffen van de sancties tegen Rusland (vanwege de interventies in Oekraïne) in de Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa is slecht gevallen bij al onze gesprekspartners in Oekraïne: men voelt zich verlaten en verraden door de (Europese) internationale gemeenschap en betwijfelt het nut van deelname aan de Raad van Europa. Zo stelde de Oekraïense PACE-delegatie leidster tegen ons dat hun weigering van deelname aan de najaar sessie mogelijk herhaald zal worden bij volgende sessies. Ook in dit dossier voelt men dat Europese partners de problemen met Rusland liever op de makkelijke manier uit de weg gaan, in plaats van ze recht in het gezicht aan te kijken. De Duitse opstelling ten gunste van de NordStream2 pijplijn versterkt deze emotie.

Taal

Oekraïne is een etnisch en linguïstisch zeer divers land. De sterke nadruk op identiteitspolitiek, waarvan de status van het Oekraïens als Staatstaal en taal in het onderwijs een belangrijk onderdeel vormt, leidt vaak tot verdeeldheid en wantrouwen in de centrale regering. Het Oekraïens en Russisch wordt door vrijwel iedereen gesproken, maar er is altijd een ‘thuistaal’. Voor ca 30% van de bevolking, met name in het Zuiden en Oosten is dit Russisch.

Ook de Hongaars- en Poolstalige minderheden in West-Oekraïne zijn regelmatig inzet van conflict over Oekraïens beleid en veroorzaakt frictie met buren. Hongarije roert zich nadrukkelijk in dit dossier en misbruikt het Oekraïense taalbeleid om te stoken in Transkarpatië waar een Hongaarse minderheid woont. Het distribueert er zeer laagdrempelig Hongaarse (EU!) paspoorten, en het frustreert de NAVO ambities van Oekraïne door Oekraïense samenwerking in de NAVO of verklaringen daarover te blokkeren.

Ruis op de lijn

Tijdens deze reis is duidelijk geworden via vele gesprekken, waar dit artikel een selectie van is, dat er een nieuwe ambitieuze en energieke generatie politici in Oekraïne aan het roer staat met grootse plannen voor het land. Om de endemische binnenlandse problemen zoals corruptie en oligarchie echt aan te pakken en het land meer richting een “normale Europese democratie” te sturen. De kiezer heeft de vorige regering onder leiding van Porosjenko op deze thema’s genadeloos afgestraft omdat er niet geleverd is.

Er is bij onze gesprekspartners eensgezinde irritatie geuit over de (west) Europese houding ten aanzien van Rusland zoals dat in Oekraïne ervaren wordt: halfslachtig en bereidwillig een knieval voor Moskou te prefereren. Tegelijkertijd stellen westerse diplomaten en beleidsmakers dat als het Oekraïne ernst is met de integratie op EU of NAVO niveau het serieus werk moet maken van een aantal belangrijke hervormingen op het gebied van corruptie, transparantie, rechtstaat en defensie. Het zal daadwerkelijk moeten leveren en niet alleen mooie woorden belijden terwijl het tegelijkertijd de afgesproken hervormingen via de achterdeur frustreert. Er is al met al ruis op de lijn.

De Oekraïense gedrevenheid om bij “Europa” te horen is hoog, en dat zou voor Europese partners van Oekraïne een extra motivatie moeten zijn om het land ondubbelzinnig te steunen in het bevorderen van democratie en rechtstaat ontwikkeling, maar ook ten aanzien van vrede, veiligheid en stabiliteit. Zonder dat laatste staat de ontwikkeling van democratie en economie permanent onder druk.

Oekraïne, het ga je goed en tot de volgende keer!

Tot de volgende keer Oekraïne!

 

organisatie: Richard Hoogland, Aron Vrieler, Marjolein de Jong, Jelger Groeneveld  en International Officer Martine van Schoor.

tekst: Jelger Groeneveld